Бүгінгі қоғамда ақылды адам дегенде көбіміз энциклопедиялық білімі мол, формула жаттап алған, бірнеше тіл білетін, атақты университетте оқыған адамды елестетеміз.
Алайда шынайы ақыл — бұл тек ақпарат көлемімен емес, ақиқатқа деген адалдықпен, кішіпейілділікпен және тыңдай білу қабілетімен өлшенеді.
Бұл ойды толық сипаттайтын бір тарихи оқиға бар. 1930 жылы Лейпциг қаласында бүкіл әлемге танымал ғалым Альберт Эйнштейннің дәрісі кезінде бір жас жігіттің қойған сауалы ғылым ғана емес, адамдық ұлылық туралы ұлы сабақты паш етті.
Эйнштейн – ХХ ғасыр ғылымының символы. Оның есімі – данышпандықпен қатар айтылады.
Бірақ сол күнгі дәрісінде бір жас жігіт, сол кезде бар-жоғы 22 жастағы Лев Давидович Ландау, оның есебіндегі логикалық сәйкессіздікті байқап, ашық айтты. Зал толы академиктер мен профессорлар ішінен ешкім Эйнштейнге қарсы сөз айтуға батпағанда, Ландау шындық үшін үн қатты.
Көпшілік қысылып күлді, кейбірі ашуланды, бірақ Эйнштейн ғана үнсіз тақтаға жақындап, үнсіз есепті тексеріп шықты. Сосын залға бұрылып:
«Бұл жас жігіттікі өте дұрыс. Бүгінгі айтқанымның барлығын елемей-ақ қойыңыздар», – деді.
Бұл сәт ғылым тарихындағы сирек кездесетін көрініс емес, бұл – рухани биіктіктің, кішіпейілділіктің айқын көрінісі.
Ақыл деген не?
Ақыл – бұл білім ғана емес.
Ақыл – бұл:
өз қатеңді көре алу,
басқаның шындығын қабылдай білу,
күмән тудырған сұрақтарға ашық болу,
атақ пен эгоның астында ақиқатты көруге ұмтылу.
Эйнштейн сол сәтте ғылымнан бұрын адам ретінде биік екенін көрсетті. Ал Ландау – жас та болса, шындық алдында тайсалмайтын тұлғаға айналды.
Қазіргі қоғамда шындықты айту – батырлыққа айналған.
Қаншама адам – атақтыларға қарсы дауыс шығарудан қорқады.
"Кіші – үлкенге қарсы сөйлемеуі керек", "Досыңды ренжітпе", "Жұрт не дейді?" – деген ұстанымдар кейде ақиқатты көмескі етіп, әділетсіздікті үнсіз қабылдауға итермелейді.
Бірақ ұлт та, ғылым да, қоғам да шындықсыз алға жылжымайды. Егер сол кезде Ландау үндемегенде, сол формуладағы кемшілік кейін талай қате есепке, тіпті маңызды технологиялық қателіктерге апаруы мүмкін еді.
Бір адамның шыншылдығы – талайлардың тағдырын өзгерте алады.
Эссенің басында айтылғандай, шынайы ақыл — тек білуде емес, түсінуде. Түсіну — бұл тек формуланы емес, басқаның уәжін, басқаның шындығын қабылдау.
Эйнштейн де, Ландау да бұл оқиғада жеңілген жоқ. Керісінше, екеуі де адамдық биікке жетті. Бірі – ақиқатты батыл айтқаны үшін, екіншісі – сол ақиқатты тыныштықпен қабылдай білгені үшін.
Бүгінгі жастарға, болашақ көшбасшыларға үлгі болар бұл көрініс бізге мына бір қарапайым, бірақ терең ақиқатты еске салады:
"Данышпан болу – көп сөйлеуден емес, шындықты тыңдай мен мойындай білуден басталады."
Өмір ШЫНЫБЕКҰЛЫ
