Түркі-ислам ойлау тарихындағы ұлы ойшылдың бірі әл-Фараби – философиямен қатар, логика, саясат, музыка және ғылымның түрлі салаларында терең білім иесі саналады.
Фараби – түрік ғалымы. Ол X ғасырда қазіргі Қазақстан аумағындағы көне Отырарда (Фараб) өмір сүрген. Ұзақ білім сапарынан кейін, сол заманның ірі ғылыми орталығы – Бағдадқа қоныс аударып, ислам әлеміне Аристотель философиясын жеткізген ұлы ойшыл болды. Сол себепті ол «Муаллим ас-Сани» – «Екінші Ұстаз» атағын иеленді (бірінші ұстаз – Аристотель).
Төменде Фарабидің рухани-ой әлеміндегі орны мен аңызға айналған Бағдад оқиғасы жайлы баяндалады
Бағдадтағы аңызға айналған ғылыми кеңес.
Фараби туралы айтылатын ең танымал аңыздардың бірі – оның Бағдадтағы білім мәжілісіне қатысуы. Бағдад улемасы (ғұламалар) оның білімін тексеру мақсатында ғылыми кеңес ұйымдастырады. Бұл жиынға халифа мен қаланың ең танымал ғалымдары қатысады.
Кеңес үш бөлімнен тұрады:
1. Бірінші бөлім – діни білім:
Фарабиге фиқһ, хадис, тафсир сияқты исламдық пәндер (улум ан-нақлия) бойынша сұрақтар қойылады. Оның жауаптары сондай терең әрі дәлелді болады, улемалар оны діни ғылымның үлкен ғұламасы деп таниды.
2. Екінші бөлім – философиялық және ғылыми пәндер:
Математика, логика, космология сияқты ақыл-ой ғылымдары (улум ал-‘ақлия) бойынша сұрақтар қойылып, Фараби бұл салаларда да терең білім иесі екенін дәлелдейді.
3. Үшінші бөлім – музыка:
Оны тығырыққа тірегісі келген улемалар музыка жайында не білетінін сұрайды. Фараби сәл жымиып, музыка теориясы туралы терең баяндама жасайды. Ол Пифагордың музыкалық жүйесі, үндестік (гармония), дыбыс тербелістері жөнінде егжей-тегжейлі түсіндіреді. Ғұламалар оның теориялық біліміне таңырқайды.
Содан кейін, Фарабиден музыкалық білімін тәжірибе жүзінде көрсетуін сұрайды. Шапанының астынан үрмелі аспап (сыбызғы) шығарып, түрлі әуендер орындай бастайды. Әуелі көңілді күй ойнатып, барлығын шаттыққа бөлейді. Кейін мұңды әуенмен тыңдаушыларды жылатады. Соңында терең тыныштық сыйлайтын мақаммен залдағы барша жұртты ұйықтатып тастайды.
Барлығы ұйықтап қалған сәтте, Фараби заттарын жинап, үнсіз Бағдадтан кетіп қалады. Ол қалаға қайта оралмаған деседі. Бұл оқиға оның теориялық қана емес, практикалық білімде де дара тұлға екенін дәлелдейді.
***
Фарабидің саяси философиясы және «Ізгілікті қала»
Фарабидің ең маңызды еңбектерінің бірі – «Әл-Мәдинатул-фазила» («Ізгілікті қала») атты шығармасы. Бұл еңбекте ол идеалды қоғам мен мемлекеттік басқару құрылымын сипаттайды.
Фарабидің саяси философиясы аспан (яғни метафизика) туралы түсінбей, жер бетіндегі (яғни қоғамдық-саяси) өмірді дұрыс басқару мүмкін емес екенін алға тартады.
Фарабидің көзқарасы бойынша:
Әділеттілікке жету үшін алдымен болмыстың ақиқатын тану қажет.
Саясат – жай ғана жер мәселесі емес, ол терең метафизикалық негізге сүйенуі тиіс.
Ізгілікті қоғам тек дана әрі кемел басшының жетекшілігімен ғана өмір сүре алады.
Осылайша, оның саяси философиясын «Басыңды көкке көтермей, жерге тәртіп орната алмайсың» деген оймен түйіндеуге болады. Фараби үшін ғылым – тек теория емес, өмірмен етене байланысты тәжірибе.
Оның ғылым, философия, өнер мен саясатты қатар қарастыратын көзқарасы – бүгінгі ғалымдар мен ойшылдар үшін нағыз шабыт көзі.
Фарабидің өмірі мен еңбегі бізге шынайы білім тек бір салаға мамандану емес, ғылымды біріктіру, оны өмірде қолдана білу екенін үйретеді. Оның мұрасы – өткеннің ғана емес, болашақтың да шамшырағы.
Хикая мен пікір көзі: белгілі түрік саясаткері Ибрахим Калынның сұхбатынан.
