ИМАМИЯ ШИИТТЕРІ
ИМАМИЯ ШИИТТЕРІ
21.10.2019 11:55
421
0

а) Имамия шииттерінің шығу тарихнамасы

Хазіреті Пайғамбар (с.а.у.) қайтыс болғаннан кейін Хазіреті Али және кезегімен оның екі ұлы (Хасан мен Хусейн)  мен немерелерін Аллаһтың әмірі, Пайғамбардың (с.а.у.) өсиетімен имам болғандығын қабыл етушілерді «шииттер» деп атайды. Міне сол жалпылама шиит ағымының ішінен он екі тұлғаны шынайы имам ретінде қабыл етуші тармағын «исна-ашария» (он екіншілер) деп атаумен қатар, он екі имамға сенуді иман негіздерінен деп қабыл еткендіктен «имамия» тармағы деп те атаған. Алайда, имамия шиит ағымы ақида мен фиқһта имам Жағфар Садықтың пікірлері мен пәтуаларын негізге алғандықтан «жағфария» мәзһабы деп те аталуда. Дін басыларын «Хужжатул Ислам» (Исламның дәлелі), «Аятуллаһ» (Аллаһтың белгісі) және ең жоғарғысы «Аятуллаһил Узма» (Ұлы Аятоллаһ) деп атайды.

Шииттердің сенімі бойынша, Хазіреті Али (р.а.) Хазіреті Пайғамбарымыздан (с.а.у.) кейін адамзаттың ең ұлығы. Хазіреті Али және оның балалары имамдыққа (халифалыққа) ең лайық тұлғалар. Хазіреті Пайғамбар (с.а.у.) көзі тірісінде қоштасу қажылығынан қайтар жолда «Ғадир Хум» деген жерге келгенде Хазіреті Алиді (р.а.) өзінің орынбасары, үмметінің имамы етіп сайлап кетті деп сенеді. Қала берсе оның имамдығын және одан кейін келетін имамдарды да өсиет етіп кетті деуде. Өйткені имамдық – елдің сайлауы мен таңдауына салынатын мәселе емес. Олар мұнымен шектелмей, имамдықты діннің шарттарына, иман негіздеріне жатқызған. Демек, имамға сену – «иманнан» деп үкім беруде. Алайда Құран мен сүннетте Хазіреті Алидің имамдығы жайында олар айтқандай, нақты дәлел жоқ. Яғни Пайғамбарымыз (с.а.у.) тарапынан тағайындалды деу – Исламның негізгі қағидаларына сәйкес келмейді.

Имамия шииттері Хазіреті Али (р.а.) Хазіреті Пайғамбар (с.а.у.) тарапынан өсиетпен мұрагер етіп сайланған дегендерімен қоймай Хазіреті Пайғамбар (с.а.у.) Алиден (р.а.) кейін болатын өзге 11 имамды да айтып кетті деген пікірде. Дәлел ретінде мына хадисті келтіреді:

 «Али бауырым (р.а.), мұрагерім, орынбасарым, менен кейін де әрбір иман келтірушінің уәлиі, одан кейін ұлы Хасан, одан кейін Хусейн, одан кейін Хусейннің ұрпағынан тоғыз кісі болады. Құран солармен, олар да Құранмен бірге, олар Хауыз жағасында маған қауышқанға дейін бір-бірлерінен айырылмайды». Әрине, мұндай хадистің жоқ екенін естен шығармау керек. Жоғарыда айтқанымыздай, қайсы бір ағым болсын өз ұстанымдарын аят немесе хадиспен дәлелдеуге тырысады.

Сол секілді шииттер де өз сенімдерін дәлелдеу үшін жалған хадисті ойластырып, кейбір хадистерді қисынсыз бұрмалауға тырысқан. Мысалы, Сахих Муслимде Жабир ибн Самурадан риуаят етілген бір хадисте Хазіреті Пайғамбарымыз (с.а.у.) былай дейді: «Он екі халифа бар болғанша Ислам азиз болады» (Муслим, Китабу, имара) деген хадисті өздерінің 12 имамына дәлел ретінде ұсынады.  Әһлу сүннет ғалымдары бұл хадис он екі имамға қатысты айтылмаған деген пікірде. Өйткені хадисте айтылған мәселе тікелей халифалыққа қатысты.

Егер олардың айтқанындай болса, Хазіреті Али (р.а.) және үлкен ұлы Хасан (алты айлық мерзім) ғана халифа болды. Ал өзге имамдардың ешбірі халифа болмағанын ескерсек, хадисте айтылған мәселе он екі имамға қатысы жоқ екені түсінікті болмақ. Имамия шииттерінің иман еткен он екі имамына тоқталайық: Али ибн Әбу Талиб. Піл оқиғасынан кейін (571 жылы) отыз жыл өткен соң ережеп айының он үшінші жұлдызында дүниеге келген. Милади күнтізбесі бойынша, 29 шілде 600 жылға сәйкес келеді. Али  Хазіреті Пайғамбарымыздың (с.а.у.) көкесі Әбу Талибтің ұлы және пайғамбарымыздың күйеу баласы. Ол 661 жылы 28-ші қаңтарда харижит тарапынан шәһид болды. Хасан ибн Али. 624 жылы дүниеге келген. 29-шы сафар һижра жыл санауы бойынша, 50 жылы, яғни 669 жылы 28-ші наурыз күні өлтірілген.

Мәдинада Жаннатул Бақи зиратында жерленген. Хусейн ибн Али. 625 жылы дүниеге келген. Һижра бойынша 61 жылдың мухаррам айының 10-ы күні, яғни 680 жылдың 10-шы қазанында  Кербалада шәһид болды. Али (Зәйнулабидин) ибн Хусейн. Һижра бойынша, 38 жылдың шағбанының 5-де, яғни 659 жылы 6-шы қаңтарда Мәдинада дүниеге келген. Һижра бойынша, 95 жылы мухаррамның 22-сі күні (713 жылы 17 қыркүйек) қайтыс болып, Мәдинадағы Жаннатул Бақи зиратына жерленген. Мұхаммед Бақир ибн Али Зәйнулабидин. Ілім мен хикметті меңгерген, ілімнің тұңғиығына жеткен мағынада «Бақир» лақабы берілген. Һижра бойынша, 57 жылы 3-ші сафар күні (676 жылы 16 желтоқсанда) Мәдинада дүниеге келген. Һижра бойынша, 114 жылы зулхижжада айының 7-сі күні (733 жылы 28 қаңтарда) Мәдинада қайтыс болған және әкесінің жанына жерленген. Жағфар Садық ибн Мұхаммед. Һижра бойынша, 80 жылы рәбиуләууәл айының 17-сі күні (695 жылы 23 мамырда) дүниеге келген. Һижра бойынша, 148 жылы шәууалдың 25-сінде (765 жылы 15 желтоқсан) қайтыс болған. Имам Жағфар өз заманының өте танымал ғалымы болатын. Оның көптеген шәкірті болды.

 Муса әл-Қазым ибн Жағфар. Һижра бойынша, 128 жылы 7-ші сафар күні (745 жылы 8 қазан) Мекке мен Мәдина арасындағы Әуба деген жерде дүниеге келген. Һижра бойынша, 183 жылы ережеп айының 25-і күні (799 жылы 1 қыркүйекте) Бағдат шаһарында қайтыс болған.  Али Риза ибн Муса. Һижра бойынша, 148 жылы зулқағданың 11-і күні (765 жылы 23 желтоқсан) Мәдинада дүниеге келген. 17-ші сафар һижраның 203 жылы (818 жылы 24 тамызда) Мәшхад (Ирандағы қала) қаласында қайтыс болып, сонда жерленген. Мұхаммед Тақи ибн Али. Һижраның 195 жылы Рамазан айының 15-сінде (811 жылы 11 сәуір) Мәдина қаласында дүниеге келген. Һижраның 220 жылы зулқағда айының 30-ы күні (825 жылы 25 қазанда) Бағдатта қайтыс болды. Али ән-Нақи ибн Мұхаммед. Һижраның 212 жылы ережеп айының 2-сі күні (827 жылы 27 қазанда) Мәдина маңындағы елді мекенде дүниеге келген. Һижраның 254 жылы ережеп айының 3-і күні (868 жылы 28 маусымда) қайтыс болып, Самаррада жерленген. Хасан әл-Асқари ибн Али ән-Нақи. Һижраның 232 жылы 8-ші рәбиулахир күні (846 жылы 2 желтоқсан күні) Мәдинада дүниеге келген. Һижраның 260  жылы 8-ші рәбиуләууәл күні (873 жылы 2 қаңтарда) қайтыс болып, Самаррада жерленеді. Мұхаммед әл-Мәһди ибн Хасан әл-Асқари. Һижраның 255 жылы шағбан айының 15-сі күні (869 жылы 30 шілде) дүниеге келген. Шииттердің сенімі бойынша, әкесі Хасан әл-Асқари қайтыс болған соң жасырынып қалған. Олардың пайымдауынша, ол әлі тірі, ақырзаманнан бұрын шығып, зұлымдыққа толы бұл дүниеде әділдікті орнатушы «Мәһди» болып келеді. Сондай-ақ имамиялықтар он екінші имамның есімін лақап атымен «Ажжәла Аллаһу фәражәһу» (Аллаһ оның шығуын тездетсін) деп атайды[1].

 Деректерге қарағанда, он екінші имам ретінде қабыл еткен Мұхаммед әл-Мәһди әкесі Хасан әл-Асқари қайтыс болған соң 873 жылы із-түссіз жоғалып кетеді. Міне сол 873 жылдан бастап, 940 жылдың 27-ші мамырына дейінгі кезеңді шииттер «ғайбати суғра» (кіші жасырыну) деп атайды. Тіпті, олардың сенімі бойынша, он бірінші имам Хасан әл-Асқари өзінен кейін «Аллаһтың хужжасы (дәлелі) және үмметтің имамы» болатын он екінші имамды жақын адамдарына көрсетіп, ол жайында айтып кеткен екен. Сол ғайып болған он екінші имаммен кездесіп тұрған төрт кісі болыпты. Оларды «суфарау әрбаға (төрт орынбасар) деп атаған. Соңғы имаммен дидарласу мүмкіндігіне ие болғандар мыналар екен: – Әбу Амр Осман ибн Сайд: имамия шииттердің пікірінше, он бірінші имам Хасан әл-Асқари осы кісі үшін: «Менен кейін халифам, имамдарың осы кісі. Менен кейін шашырап кетпеңдер. Осман не айтса, қабыл етіңдер, оның әмірін тыңдаңдар. Енді ол имамдарыңның орынбасары», –  деген екен. Осылайша, он екінші имам ғайып болған соң, осы кісіге келіп, түрлі жәрдемдерін жасап тұрған. – Әбу Жағфар Мұхаммед ибн Осман: әкесі Әбу Амр Осман өлген соң, әкесінің орнын басқан мұрагер. 917 жылы 17-ші желтоқсанда Бағдатта қайтыс болған. – Хусейн ибн Рух: он екінші имамның жазбаша өсиеті мен сафирлік (орынбасарлық) қызметке Мұхаммед ибн Осман қайтыс болған соң тағайындалады. Ол 938 жылы қайтыс болады. – Али ибн Мұхаммед: он екінші имамның әмірімен Хусейн ибн Рух тарапынан өзінен кейін мұрагер ретінде тағайындалады. Ол өмірінің соңына таман белді шиит көсемдерін шақырып, өзінен кейін ешкімді тағайындамайтынын өсиет етеді. Өлімінен кейін Аллаһтан рұқсат болмайынша, Мәһдидің келмейтінін айтып кеткен-мыс. Осылайша, шииттер үшін «ғайбаты кубра» (үлкен жасырыну) кезеңі, яғни Мәһдидің қашан шығатыны белгісіз уақыт басталады[2].

940 жылдан бастап шииттер мемлекет ретінде әрі сенім тұрғысынан толағай жетістікке жетті дей алмаймыз. Дегенмен аббастықтар (750-1258 жылдар) дәуірінде бірнеше кішігірім хандық құруға қол жеткізді. 1258 жылғы маңғол шапқыншылығынан кейін ұлан ғайыр жерде Ислам халифатының билігін ұстаған Аббаси халифаты құлады. Содан бастап шииттер Иран жерінде белсенді әрекет етіп, 1501 жылы Сефевиттер әулетінен шыққан Исмайыл шахтың патша болуымен жаңа бір кезеңге аяқ басты. Исмайыл шах өзі басқарған елдің ресми мәзһабы етіп имамияны бекітті. Ол азанға «Әшһәду ән лә иләһә иллаллаһ, Әшһәду әннә Мухаммәдән расулуллаһ» сөзінен кейін «Әшһәду әннә Алиян уәлиюллаһ» (куәлік етемін Али Аллаһтың досы) деген сөзді қостырды. Бұған қарсы келгендерді жазалады. Сонымен бірге жұма хұтбаларында Хазіреті Әбу Бәкір, Омар және Османға лағынет етуді бұйырды[3].

Сахабаларға ашық тіл тигізу – Сефевит билігінен бастау алған. Ғұламалар арасында осы жаман әдетті тоқтату мәселесі қанша рет көтерілсе де шииттер өз дегендерін жасаумен келеді. Мәселен, Сефевит хандығын құлатқан Надир шах 1743 жылы шиит және сүннит ғалымдарын бір араға жинап, сахабаларға тіл тигізбеу керектігін жеткізеді. Алайда, шиит ғалымдар көптеген мәселеде келісім бергенімен, халық арасында сахабаларға тіл тигізуді тоқтата алмады[4].

 ә) Имамия шииттерінің діни көзқарастары

 Имамия шииттері Аллаһқа иман мәселесінде ешқандай артық күмән келтірмейді. Бірақ әһлу сүннетпен салыстырғанда сенім (ақида) мәселесінде бірқатар айырмашылықтары бар: - Әһлу сүннет бойынша, Аллаһтың сипаттары затының өзі де емес, өзгесі де емес.

 Имамияда сипаттар Аллаһтың өзін сипаттайды. - Әһлу сүннет бойынша, Құран ғайри махлуқ - жаратылмаған. Имамия шииттері Муғтазилә секілді Құранды махлуқ – жаратылған дейді. - Әһлу сүннет бойынша, ақыретте мүминдер Аллаһты көреді. Имамия бойынша мүминдер ақыретте Аллаһты көре алмайды. Имамия шииттерінің пайғамбарларға және періштелерге иман етуі әһлу сүннет ақидасымен бірдей. Ал қасиетті кітаптарға иман келтіру мәселесінде Құранға сенгенімен, одан басқа да кітапты қабыл етеді. Яғни алғашқы шиит ғалымдарынан болған Мұхаммед ибн Яқуб әл-Куләйни (қ.б. 940 ж.) Хазіреті Алидің (р.а.) Хазіреті Пайғамбардан (с.а.у.) жазып алған кітабы бар. Оны «Әл-Жамиғ» деп атайды. Бұл кітаптан басқа Хазіреті Фатимада Құранда мүлде жазылмай қалған мәселені қамтыған басқа кітап болған деуде (әл-Куләйни, Әл-Усулул минәл-Кафи, Tahran 1388, I / 239-40-бет). Ол мұнымен шектелмей, Құран Мұхаммед (с.а.у.) пайғамбарға 17 000 аят болып түскен. Құранда тек мұның үштен бірі, яғни 6263 аят қана қамтылған. Өзге бөлігі Алидің (р.а.) жинақтаған Құранында қамтылған. Ол Құран Алиден кейін әһлу бәйт өкілдерінің қолына өткен және құпия сақталуда деп, қасиетті Құран аяттарына күмән келтіруде[5].

Имамия шииттері Құран Кәрімнің жинақталу мәселесінде де өзгеше пікір ұстанады. Біздің ұстанымымызбен және тарихи шындық ретінде қарайтын болсақ, Хазіреті Пайғамбарымыз (с.а.у.) 632 жылы қайтыс болған соң алты айдан кейін Хазіреті Әбу Бәкір (р.а.) Құранды жинақтап, бір кітап халіне келтіруді бұйырады. Нәтижесінде комиссия төрағасы болып, уахи хатшысы болған Зәйд ибн Сабит (р.а.) Құранды жинақтайды. Ал үшінші халифа Хазіреті Осман (р.а.) заманында Құранды қайта жазып, алты нұсқа етіп көбейтіп, үлкен қалаларға таратады[6].

 Имамия шииттері болса, Құранды жинақтау ісі Хазіреті Али (р.а.) тарапынан жүзеге асты деп тарихты бұрмалауға тырысады. Имамия ғұламалары әһлу сүннет ғұламаларымен көптеген мәселеде келісе алмайды. Мәселен, Хазіреті Пайғамбарымыздың (с.а.у.) сүннеті жайында ортақ көзқарас ұстанбайды. Өз ыңғайлары мен сенімдеріне сәйкес хадис пен сүннетті қабылдап, амал етеді. Әһлу сүннет бойынша, Хазіреті Пайғамбарымыздың (с.а.у.) сүннеті мен хадисі хадис ғылымының шарттарына сәйкес сахабалардан жеткен риуаяттар бойынша ешқандай алаламастан алынады. Бізге жеткен хадистер «сахих» (сенімді), «хасан» (жақсы), «дағиф» (әлсіз) деп хадис ғылымының әдісімен жіктеледі. Хадистерді жіктеуде риуаят етуші сахабаның саяси яки басқа да көзқарасы назарға алынбайды. Хадис ғылымының шарттарына, әдісіне жүгіне отырып, хадистерді дәрежелейді. Өкінішке орай, имамия шииттері өздері ұнатқан сахабалар мен әһлу бәйт өкілдерінен (Пайғамбар әулеті) риуаят етілген хадисті ғана алады. Мысалы, Жәмәл мен Сыффин соғысында Хазіреті Алидің (р.а.) жағында болмаған сахабалардан жеткен хадистер сахих болса да, қабыл етпейді. Тіпті, Құранда Аллаһ тарапынан мақталған сахабалардың өзін Али (р.а.) мен араларындағы қарым-қатынасын саралап барып, жеткізген хадисін алады. Жәмәл (756 ж.), Сыффин (757 ж.) соғыстарында Хазіреті Алиге (р.а.) қарсы шыққандарды залымдар, діннен шыққандар деп санайды. Ол аздай Хазіреті Әбу Бәкір, Омар, Осман (р.а.) Алидің халифалық хақын тартып алған деп, олардың халифалығын мойындамайды, риуаят еткен хадистерін қабыл етпейді[7].

  Имамдық (халифалық) мәселесі: Имамия шиитттерінің сенімі бойынша, әрбір ғасырда пайғамбардың міндетін атқару, адамдарды тура жолға салу үшін тағайындалған имамның болатынына сену пайғамбарларға иман келтіру сияқты парыз. Аллаһ Тағала пенделеріне пайғамбарды жібергендей, имамдарды да жіберуі – уәжіп. Имамға сену, оған бағыну – Аллаһтың үкімімен болады немесе имам болған кісі өзінен кейінгі имамды тағайындап кетеді. Адамдар өз қалауларына сәйкес, имамды сайлай немесе орнынан алып тастай алмайды. Хазіреті Пайғамбар (с.а.у.) Аллаһтың уахи етуімен өзінен кейін халифа етіп Алиді (р.а.) сайлады. Хазіреті Пайғамбар (с.а.у.) Алиді (р.а.) өзінің немере інісі, күйеу баласы болғандығы үшін емес, Аллаһтың әмірі болғандығы үшін сайлап кетті. Сонымен қатар Алидің (р.а.) ұрпақтарынан болған он бір имамға өзгелердің мойынсұнуын Аллаһ әмір еткен. Ол имамдар пайғамбарлар секілді күнәдан пәк (мағсум) жандар.

 Кімде-кім сол имамдардың күнәдән пәк, күнә істемейтініне сенбейтін болса, ол кәпір болады. Имамдар – жер бетіндегі адамдар үшін Аллаһтың дәлелі, олардың білімді, жүрек көздерінің ашық болулары – пайғамбардан және өзінен алдыңғы имамдардан өткен қасиет. Қандай да бір  мәселе болсын, аталған имамдар Аллаһтың өзіне берген күшімен, аянымен біле алады және үкімін береді. Имамия шииттері имамдарды ұлықтай келе, оларға сенуді иман негіздерінің бірі санайды. Сонымен қатар олардың пайымдауынша, Аллаһтың әмірімен Хазіреті Пайғамбар (с.а.у.) тарапынан бекітілген имамдардың саны – 12.

Адамдар дін мен дүниелік мәселеде олардан ақыл-кеңес сұрауы тиіс. Имамға сенім мәселесінде артық кеткені соншалық оларды пайғамбар дәрежесіне шығарып жібереді: «Имамдардың әмірлері – Аллаһ Тағаланың әмірлері, тыйымдары да Аллаһтың тыйымдары, оларға итағат – Аллаһқа итағат, оларға қарсы келу –Аллаһқа қарсы келу»[8].

Имамия шииттерінің сенімінде, он екінші имам Мәһди Мунтазар әлі тірі, ақырзаманда келіп, зұлымдық жайлаған әлемде әділдік орнатады. Сол себепті Мәһдидің келетіндігіне сену керек[9].

Әһлу сүннет сенімі бойынша, имамдық мәселесі Исламның қағидаларына және иманның шартына да жатпайды. Қайсыбір кісі дін мен дүниелік істе халифалыққа қойылған талап пен ерекшелікке сай болса, Пайғамбардың (с.а.у.) халифасы бола алады және мұсылмандарға басшылық етуіне ешқандай кедергі болмайды. Имам, яғни халифа тағайындаумен жүзеге асатындай міндет емес. Халифалыққа лайық болған кісіні халық өзі сайлайды. Сондай-ақ, имам күнәдан пәк деу қателік, ол тек пайғамбарларға ғана тән сипат[10].

 Қайта тірілу мәселесі: Имамия шииттері әһлу сүннет секілді өлгеннен кейін қайта тірілуге сенеді. Ақыретте болатын таразы, сырат көпірі, жаннат, тозаққа сенеді. Бірақ қабірдегі сұрақ-жауап мәселесіне келгенде сенімдері басқаша. Хазіреті Пайғамбарымыз (с.а.у.) айтқандай, адам өлген соң қабірде: «Раббың кім? Пайғамбарың кім?» – деп сұралады. Осы сұраққа қосымша «Имамың кім?» деген сұрақ қойылады, «Имамым Али» деп жауап бергендер құтылады деп сенеді. Шииттер мұнымен шектелмей, ақыретте Пайғамбарымызға (с.а.у.) Аллаһ тарапынан берілетін Кәусар хауызының суын Али (р.а.) таратады деуде. Ол достарына беріп, дұшпандарын қуатын болады. Мына өмірде имамдарды танып өлген адамдар сыраттан жеңіл өтеді. Пайғамбар (с.а.у.) мен имамдарға сенгендердің мына өмірде жасаған күнәлары сұралмайды деп артық кетеді[11].

 Әділдік принципі: Имамия шииттерінің сенімі бойынша, Аллаһ әділ. Пенде іс-әрекетінде ерікті. Аллаһ жақсылыққа сауап жазса, жамандыққа күнә жазады. Бұл мәселеде әһлу сүннетке жақын ұстанымда.  Тақия (сенімін жасыру) жасау: Имамия шииттерінің ақида мәселесі төңірегіндегі ұстанатын, өздері үшін маңызды болып саналатын ерекшеліктері бар. Оған «тақия (сақтану, қорғану) жасау» дейді. Тақия дегеніміз – қандай да бір қауіп төнетін болса, яки залым, кәпір патша, әміршінің қаһарына ұшырамау үшін сеніміңді жасыру. Негізінде шариғат бойынша, басыңа қатер төнсе, өмір мен өлім арасында қалсаң, аман қалу үшін иманыңды жасыруға рұқсат. Бұл жайында «Нахыл» сүресінің 106-аятында баян етілген[12].

Шиит ғалымдары осы рұқсаттың шеңберін ұлғайтып, тақия жасау – «уәжіп» деп үкім берген. Алайда шариғат бойынша, тақияны кәпірлердің құзырында жасауға рұқсат берсе, шииттер оны сүнниттердің арасында амалға асыруға келісім берген. Олар сүнниттермен бірге болған жағдайда өздерінің шиит екенін жасырып, көзге түспеу үшін сүнниттер секілді әрекет етеді. Әһлу сүннет ғалымдарының шииттермен келісе алмайтын мәселесінің бірі – осы «тақия». Өйткені мұсылманға сенімін жасыру – екіжүзділік болып саналады. Енді имамия шииттерінің діни үкім шығару мәселесінде жүгінетін әдісіне қысқаша тоқталатын болсақ, олар үкім шығаруда Құран, Сүннет, Ижма және ақылға жүгінеді. Үкім шығару үшін әуелі олар Құранға жүгінеді. Ал Құраннан үкім айтуға Хазіреті Пайғамбар (с.а.у.) және әһлу бәйт ғалымдары мен он төрт имам ғана құқылы. Сүннетке жүгінгенде хадис ғылымы бойынша қабыл етілген хадис кітаптарындағы барлық хадисті қабыл етпей, тек әһлу бәйт мүшелерінен риуаят етілген хадистер мен он төрт имамнан және Жәмәл, Сыффин шайқастарында Алидің (р.а.) жағында болып, жанын пида етуге бас тіккен сахабалардың риуаятын ғана алады. Жоғарыда айтып өткеніміздей, алғашқы үш халифадан риуаят етілген хадистер алынбайды. Ижма мәселесінде әһлу сүннет ғалымдары мақұлдаған үкімдерді емес, шиит ғалымдарының бірауыздан қабыл еткен үкімдерін ғана негізге алады. Олар үшін «ижма» тек имамия ғалымдарының пікірлерінен тұрады. Ақыл егер Құран мен сүннет және ижмада қайсы бір мәселеге байланысты қандай да бір үкім табылмаса, онда имамия шииттері ақылға салып, үкім шығарады. Бұл тұрғыда әһлу сүннет ғалымдары қабыл еткен «қияс» әдісін қолданбайды. Шариғатта қияспен амал етілсе, дін жойылады-мыс. Сондықтан Құран, сүннет, ижма және ақылға жүгіну арқылы үкім шығарылады. Яғни ижтиһад ету мәртебесіне жеткен ғалым осы жолмен үкім шығарады. Имамиялықтар әһлу сүннет секілді мұсылман кісіге шариғат мәселесінде мужтаһид немесе муқаллид болу шартын қояды. Тіпті, мужтаһид болмаған, бірақ мужтаһидтің жолын да ұстанбаған, өз бетінше намаз оқып, құлшылық жасағанның амалы қабыл болмайды деп үкім береді[13].

 б) Имамия шииттерінің ғибадаттары

 Имамия шииттерінде ғибадаттар бөлімін қарастырғанда жалпы орындалуы тиіс он шарттың бар екенін білеміз. Осы ғибадат түрлеріне қысқаша тоқталайық: Намаз. Имамия шииттері үшін намаз – діннің тірегі. Ал намаз оқымаған кісінің үкімі – «пасық». Әһлу сүннет қабыл еткен барлық намазды оқиды. Бес уақыт намаздың парыздары бірдей болғанымен, сүннеттерінде сәл өзгешелік бар. Рамазан айында оқылатын тарауих намазын жамағатпен оқымайды. Себебі олардың түсінігінде сүннет, нәпіл намаздар жамағатпен оқылмайды. Имамия шииттері күнделікті бес уақыт намазды оқығанда бесін мен аср (екінті) намазын, ақшам мен құптан намазын біріктіріп оқиды. Намазда «Фатиха» сүресі мен қосымша сүре оқығанда «Бисмилләһир рахманир рахимді» оқу парыз. Оқылмаса, намаз қабыл болмайды. Сапар кезінде намазды қысқартып оқуға шарт қояды. Жолаушылық үкімі 48 шақырымдық жолдан басталады. Тіпті адам 24 шақырымдық жерге барып қайтса да сапар намазының үкімін алады.

Дәрет алғанда әһлу сүннетке қайшы әрекет етеді. Яғни әһлу сүннет дәрет алғанда аяқты жууды парыз санаса, шииттер аяққа мәсіх тартумен шектеледі. Имамия шииттері намаз сәждесін таза жер жынысына, яғни топыраққа, тасқа сәжде етуді уәжіп санағандықтан кілемге, матаға, жайнамазға сәжде етуді құптамайды. Егер жерге сәжде ету мүмкіндігі болмаса, онда жерден шыққан, бірақ ішіп-желінбейтін ағаш, шөп, тасқа сәжде етуге рұқсат етіледі. Сол себепті олар қалтасына көбіне Кербала топырағынан арнайы жасалған кішкентай қыш немесе жалпақтау келген алақанның жартысындай тасты салып жүреді де, намаз уақытында сәжде ететін жерге сол қыш яки тасты қойып, соған сәжде етеді.

 2. Ораза. Ораза ұстауға келгенде Имамия шииттері әһлу сүннетпен бірдей көзқараста. Тек сапар барысында ораза ұстауды дұрыс санамайды.

 3. Қажылық. Әһлу сүннет секілді қажылық парызын ғұмырында бір рет өтеуді парыз санайды.

4. Зекет. Имамияның діни түсінігінде зекет беру – намаз оқудан кейінгі маңызды ғибадат. Зекет тоғыз мүліктен беріледі: түйе, сиыр, қой-ешкі, бидай, арпа, жүзім, құрма, алтын, күміс. Ал жеміс-жидектен зекет беру –мустахаб амалға жатады.

5. Хумус. Бесте бір деген ұғымды білдіреді. Бұл жайында Құранда былай баян етіледі: «Біліп қойыңдар, сендер қолға түсірген олжаның бестен бір бөлігі Аллаһқа, пайғамбарға, туған-туысқандарға, жетімдерге, кедейлерге және жолда қалған жолаушыларға тиісті. Аллаһқа және пайғамбарға жіберілген ілімге сенсеңдер, ұйғарым осы. Құдайдың барлық нәрсеге құдыреті жетеді» (8.Әнфал сүресі, 41-аят). Имамия шииттері осы аятқа амал ету мақсатында Пайғамбар (с.а.у.) әулетінен болған жандарға және имам мужтаһидке хумус беруді міндеттейді. Хумусты мына заттардан береді: имамның пәтуасымен қайсы бір қауыммен соғысып, қолға түскен олжадан, қазба-байлықтан, матадан, теңізден шыққан інжу-маржаннан, саудадан түскен пайдадан. Осы хумус ретінде жиналған зат алтыға бөлініп, үшеуі имамға (халифа болған) немесе оның орынбасарына беріледі. Қалған үш бөлігі Һашим әулетінен садақа мен зекет алуларына болмайтын жағдайы төмен мұсылмандарға үлестіріледі.

 6. Жиһад. Имамия шииттері бойынша, жиһад үлкен және кіші жиһад болып бөлінеді. Үлкен жиһад адамның нәпсісімен күресі, ал кіші жиһад әділдік, ақиқат және дін үшін сыртқы жаумен күресу.

7-8. Әмру бил-мағруф уән-нәһи анил-мункар. Жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыю – әрбір мұсылманға парыз. Осы парызды тәрк еткен қауымға Аллаһ Тағала жамандықты жібереді.

 9.  Тәуәлла. Мұхаммед (с.а.у.) пайғамбар мен әулетін жақсы көру және оларды жақсы көргендерді де жақсы көру.

10. Тәбәрра. Мұхаммед (с.а.у.) пайғамбар мен әулетін жақсы көрмейтіндерді жек көру. Сол секілді жақсы көрмейтіндерді жақсы көргендерді де жек көру керек[14].

  Иә, көріп отырғанымыздай, имамия шииттері кейбір мәселеде артық кеткен. Иман негіздеріне сенумен қатар, өздері қабыл еткен имамдарға артықшылық берулері, яғни «пайғамбарлар секілді күнәсіз» деуі – Ислам негіздеріне мүлде қайшы. Сол секілді Хазіреті Али (р.а.) мен оның ұрпағы ғана халифалыққа лайық деу де – шариғатта жоқ ұғым. Әһлу сүннет әһлу бәйтті құрметтейді, сыйлайды, бірақ имамға иман ету деген шариғатта жоқ. Имамдық мәселесі фиқһ ғылымында намазға өтетін кісі жайында қаралады. Намазға кім имам болуы керек, имамдыққа лайық немесе имамдығы мәкруһ кісі мәселесінде ғана қарастырылады. Аллаһ бізге алты нәрсеге иман етуді бұйырған. Сондай-ақ олар сахабаларға тіл тигізеді. Бұл Құран мен хадиске қайшы келетін амал және күнә.  Имамия шииттерін мұсылман санатына жатқызамыз. Себебі иман келтіріп, намаз оқып, зекет береді, қажылыққа барады. Бірақ олар муғтазилә, харижит, жәһмия секілді адасушы ағымдар қатарына жатады. Қайтыс болса, діннің шарттарына сәйкес жерленеді.

 

 

 

 [1] Ethem Ruhi Figlali, ж.к.е., 143-145-беттер.

 [2] Ethem Ruhi Figlali, ж.к.е., 145-146-бет.

[3] Tahsin Yazici, Sefeviler, Islam ansiklopedisi, 10 том, 53-бет; Сейтбеков С., Шииттердің тарих сахнасынан көрінуі // Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 10 жылдығына арналған «Руханият мәселелері және діннің қазіргі қоғамдағы орны» атты Халықаралық ғылыми-практикалық конференцияның еңбектері. Шымкент, 2001. 2 -том, 307-бет.

 [4] Ethem Ruhi Figlali, ж.к.е., 148-бет.

[5] Ethem Ruhi Figlali, ж.к.е., 155-158-беттер.

 [6] Кеңірек мағлұмат үшін қараңыз: Мұхитдин Исаұлы, Құран кімнің сөзі?, Алматы, 2004, 238-239-беттер.

[7] Ethem Ruhi Figlali, ж.к.е., 158-159-бет.

 [8] Ethem Ruhi Figlali, ж.к.е., 160-161-бет

 [9] Ислам діні бойынша, ақырзаман таяғанда пайғамбар әулетінен Мәһдидің келетіні жайлы хадистерде айтылған. Бірақ, шииттер айтқандай 873 жылы 4 жасында із-түзсіз жоғалып кеткен 12-ші имамдары келмейтіні анық. Мәһдиге сену иман шарттарына жатпайтындықтан, біз үшін үлкен маңызға ие емес. Әһлу сүннет бойынша, Мәһди Пайғамбар (с.а.у.) әулетінен келетіні ақиқат. Алайда қашан келетіні беймәлім. Осы уақытқа дейін қаншама адамдар нәпсілеріне бой алдырып, шайтанның азғыруына алданып, өздерін Мәһдимін деп жариялағанымен, оларды уақыт теріске шығарғандығы тарихтан мәлім.

 [10] Кітаптың «Сүнниттер мен шииттердің айырмашылығы» тақырыбына қараңыз.

[11] Ethem Ruhi Figlali, ж.к.е., 162-163-бет.

[12] Хазіреті Пайғамбарымыздың (с.а.у.) алғашқы сахабаларының бірі Аммар ибн Ясирді меккелік мүшриктер діннен қайтару үшін азаптайды. Көз алдында ата-анасын жауыздықпен өлтіреді. Өзін де өлтіруге әрекет жасайды. Сонда Аммар мүшриктердің пұттарына сенетінін айтып, аман қалады. Артынан Хазіреті Пайғамбарымызға (с.а.у.) барып болған жайды айтып: «Енді Аллаһ мені кешірмес», – деп жылайды. Хазіреті Пайғамбарымыз (с.а.у.): «Сен сол уақытта қандай жағдайда едің?» – дегенде ол: «Мен тек ата-анамды көз алдымда өлтірген соң өзімді де өлтіре ме деп қорқып, жәй тілмен айта салдым. Бірақ жүрегім иманға толы еді», – деп жауап береді. Сонда Хазіреті Пайғамбарымыз (с.а.у.): «Мүшриктер тағы да ұстап алып қинаса, осылай жасауыңа болады», – дейді. Осы оқиғадан кейін «Нахыл» сүресінің 106 аяты түседі. Шариғат осындай жағдайда ғана сенімді жасыруға рұқсат етеді.

 [13] Ethem Ruhi Figlali, ж.к.е., 163-167-бет [14] Ethem Ruhi Figlali, ж.к.е., 168-172-бет.

 

 

 

0 пікір